وضع اقتصادى ديگر طبقات اجتماعى مورخان شوروى مىنويسند : روحانيان مسلمان - سادات و علما و شيوخ و مسالك درويشى - در عهد مغولان ، وضع و اقتدار اقتصادى خود را حفظ كردند . مغولان شمن‌پرست ، كه بر روى هم با پيروان اديان ديگر مدارا مىكردند ، به زودى از نفوذ كلمه و اعتبار معنوى و مذهبى روحانيان مسلمان در ميان عامهء مردم باخبر شدند و بخشى از املاك موقوفه را در اختيار آنان گذاشتند . املاك موقوفه كما كان شامل اراضى وسيع نبود بلكه كارگاههاى صنعتى و دكاكين و راسته بازارها و كاروانسراها نيز جزو آن بود ؛ و روحانيان فئودال اختيار عوايد آن را در دست خود داشتند . « 199 » بازرگانى « اعيان روحانى و مأموران به تجارت محلى و ترانزيتى و كاروانى علاقه و بستگى نزديك داشتند . اعضاى شركتهاى بزرگ بازرگانى يا « اورتاقها » غالبا نمايندهء خانها و شاهزادگان و شاهزاده خانمها و اميران بزرگ فئودال بودند . . . البسهء ابريشمى و زربفت و اسلحه و ماهوت و ظروف چينى و سنگهاى قيمتى و مصنوعات طلا و نقره در دربار فئودالها قدر و قيمت عالى داشت . مغولان به مأموران اعيان منش و خدمتگزار ايرانى نيازمند بودند ، زيرا اينان در امر بهره‌كشى از مردم مغلوب و مطيع شهر و روستا ، دستياران اصلى ايشان به شمار مىرفتند . بدين‌طريق در دولت هلاكوئيان گروه حاكمهء فئودال به چهار گروه اجتماعى كه از لحاظ مليت و زبان و مذهب و شيوهء زندگى با يكديگر تفاوت داشتند ، تقسيم مىشد : 1 . اعيان نظامى چادرنشين مغول ، ترك يا كرد . 2 . مأموران كشورى كه بيشتر ايرانى بودند . 3 . روحانيان عاليمقام مسلمان و در كشورهاى قفقاز و آسياى صغير و عراق عرب ، روحانيان مسلمان و مسيحى . 4 . اعيان محلى شهرستانهاى ايران كه با دستگاه دولت مركزى ارتباطى نداشتند . از لحاظ سياسى وظيفهء رهبرى با اعيان چادرنشين مغول و ترك بود . اعيان مغول به شيوهء قديم خود زندگى مىكردند و سعى آنها اين بود كه از روستاييان محلى به حد اعلاى ممكن بهره‌كشى كنند . براى اين كار از ادارات دولتى كه در رأس آنها صاحبديوان قرار داشت ، استفاده مىكردند . وى تمام امور خزانه و وصول ماليات و درآمد و خرج دولت و امور دفترى و ادارى و عزل و نصب كارمندان جزء ادارى را به عهده داشت . رسيدگى به امور كارخانه‌هاى صنعتى ، كه معمولا متعلق به خان و يا كسان او بود ، نيز جزو وظايف صاحبديوان بود . در كارخانه‌هاى مزبور پيشه‌ورانى كه هنگام تصرف كشور به بردگى درآمده بودند ، و يا اخلاف ايشان ، كار مىكردند . در بعضى از ايالات و شهرهاى بزرگ ، مأموران مالياتى اقامت داشتند كه در برابر

--> ( 199 ) . همان ، ص 378 .